İçeriğe geç
Yazılım ve Teknoloji

Bir Yazılım Projesine Başlamadan Önce Sorulacak 12 Soru

Rıfat Akarca 👁️ 115 okunma 📅 ⏱️ 7 dk okuma
İçindekiler

Bir yazılım projesine başlamadan önce verilen kararlar, ilk kod satırından çok daha fazlasını etkiler. Yanlış tanımlanan bir problem; doğru teknoloji, deneyimli ekip ve güçlü bir bütçeyle bile yanlış ürünün geliştirilmesine yol açabilir.

“Ne geliştireceğiz?” sorusu tek başına yeterli değildir. Hangi iş sonucunu hedeflediğinizi, hangi riskleri kabul ettiğinizi ve sistemin gerçek koşullarda nasıl işletileceğini de açıklığa kavuşturmanız gerekir.

Bu yazıda konuyu, bayi siparişlerini e-posta ve Excel üzerinden yöneten, ERP entegrasyonlu bir sipariş portalı geliştirmek isteyen bir şirket üzerinden ele alacağız. Vaka ve sayısal hedefler örnek amaçlıdır; gerçek bir müşteri projesinin sonuçlarını temsil etmez.

Amaç, toplantılarda sorulacak bir soru listesi oluşturmanın ötesine geçmek: Her soruyu, geliştirme başlamadan önce incelenebilecek somut bir çıktıya dönüştürmek.

1. Çözdüğümüz problem ne ve yazılım gerçekten gerekli mi?

“Bir bayi portalına ihtiyacımız var” ifadesi çözüm önerisidir. Problemi açıklamaz.

Önce mevcut süreci incelemek gerekir: Siparişler nerede bekliyor? Hatalar hangi aşamada oluşuyor? Gecikmelerin nedeni eksik bilgi mi, onay süreci mi, sistemler arasındaki veri aktarımı mı?

Örnek vakada: Sipariş girişinin yavaş olmasının temel nedeni, bayilerin farklı formatlarda bilgi göndermesi olabilir. Bu durumda standart bir sipariş formu ve süreç düzenlemesi, özel yazılım yatırımından önce denenebilir.

Özel geliştirme; hazır ürün, mevcut ERP’nin genişletilmesi ve süreç iyileştirmesi seçenekleriyle karşılaştırılmalıdır.

Somut çıktı: Problem tanımı, mevcut süreç haritası ve çözüm alternatiflerinin karşılaştırması.

2. Başarıyı hangi ölçülebilir iş sonucuyla tanımlıyoruz?

“Kolay kullanılan, hızlı bir sistem” doğrulanabilir bir başarı tanımı değildir.

Hedeflerin başlangıç değeri, ölçüm yöntemi ve değerlendirme zamanı bulunmalıdır. Ayrıca ürünün kullanılmasıyla iş sonucunun iyileşmesini birbirinden ayırmak gerekir.

Örnek vakada önerilen hedefler:

  • Sipariş başına manuel işlem süresini 18 dakikadan 6 dakikanın altına indirmek.
  • Eksik veya hatalı bilgi nedeniyle düzeltme gerektiren sipariş oranını %8’den %2’nin altına düşürmek.
  • Yayından sonraki 90 gün içinde aktif bayilerin en az %70’inin portal üzerinden sipariş vermesini sağlamak.

Bu değerler önce gerçek başlangıç verileriyle doğrulanmalıdır. Sipariş girişinin hızlanması, hatalı fiyatlandırmayı artırıyorsa hedefe sağlıklı biçimde ulaşılmış sayılmaz.

Somut çıktı: Başarı metrikleri, başlangıç ölçümleri ve iyileşirken kötüleşmemesi gereken göstergeler.

3. Gerçek kullanıcılar kim ve kritik iş akışları neler?

Satın alma kararını veren kişiyle yazılımı günlük kullanan kişi aynı olmayabilir.

Bayiler, satış operasyonu, finans ve sistem yöneticileri farklı ihtiyaçlara sahiptir. “Kullanıcı sipariş oluşturur” gibi genel bir tanım; yetki, istisna ve onay gereksinimlerini gizler.

Örnek vakada: Bir bayi çalışanı sipariş taslağı oluşturabilirken yalnızca bayi yöneticisi siparişi onaylayabilir. Şirketin satış ekibi ise bayi adına işlem yapabiliyor olabilir.

Bu durumda şu ayrıntılar önem kazanır:

  • İşlemi kim başlatabilir ve kim tamamlayabilir?
  • Hangi bilgi hangi role gösterilir?
  • İşlem yarıda kalırsa ne olur?
  • Normal akış dışındaki durumları kim çözer?

Somut çıktı: Kullanıcı ve rol matrisi, kritik kullanıcı yolculukları ve istisna senaryoları.

4. İlk sürümün sınırı nerede bitiyor?

MVP, talep edilen bütün özelliklerin daha basit yapılmış hâli değildir. Belirli bir iş varsayımını sınayabilecek, kullanılabilir en küçük kapsamdır.

Örnek vakada: İlk sürüm; ürün görüntüleme, sipariş oluşturma, ERP’ye aktarım ve sipariş durumu takibini kapsayabilir. Kampanya motoru, sadakat sistemi ve gelişmiş bayi analitiği sonraya bırakılabilir.

Ancak siparişin iki kez oluşmasını önlemek veya bayi verilerini birbirinden ayırmak, “sonraki sürüm” özelliği değildir. Bunlar temel doğruluk ve güvenlik gereksinimleridir.

Kapsam dışı taleplerin nasıl değerlendirileceği de belirlenmelidir. Yeni bir özellik ekleniyorsa süre, bütçe veya mevcut kapsam üzerindeki etkisi görünür olmalıdır.

Somut çıktı: İlk sürüm kapsamı, kapsam dışı işler ve kapsam değişikliği süreci.

5. Hangi varsayım yanlış çıkarsa proje planı geçersiz olur?

Her belirsizlik aynı derecede önemli değildir. Bazıları tasarım sırasında çözülebilir; bazıları yatırım kararını değiştirir.

Örnek vakada kritik varsayım: ERP’nin, sipariş oluşturmak için yeterli ve desteklenen bir arayüz sunduğu düşünülüyor olabilir.

Bu varsayım yanlışsa entegrasyon yaklaşımı, maliyet ve teslim tarihi değişebilir. Bu nedenle arayüz tasarımından önce küçük bir teknik denemeyle gerçek ERP ortamında sipariş oluşturma akışı doğrulanmalıdır.

Riskleri yalnızca listelemeyin. Her biri için olasılık, etki, sorumlu kişi ve doğrulama yöntemi belirleyin. Teknik denemeye süre sınırı ve başarı ölçütü koyun.

Somut çıktı: Risk kaydı ve en kritik belirsizlikleri sınayan kısa doğrulama planı.

6. Verinin sahibi kim ve hangi sistem doğru kabul edilecek?

Entegrasyonlu projelerde önemli kararlar çoğu zaman ekranlardan değil, verinin nerede yönetileceğinden doğar.

Ürün, fiyat, stok, bayi ve sipariş verileri için ayrı ayrı yetkili kaynak belirlenmelidir. Aynı veri iki sistemde değiştirilebiliyorsa çakışmanın nasıl çözüleceği açıklanmalıdır.

Örnek vakada: ERP fiyatın yetkili kaynağı, portal ise sipariş taslağının sahibi olabilir. Ancak bayi ürünü sepete ekledikten sonra fiyat değişirse hangi fiyat geçerli olacaktır?

Stok bilgisinin gecikmeli gelmesi de benzer bir karardır: Kullanıcıya gösterilen stok, satış taahhüdü mü yoksa bilgilendirme mi?

Mevcut veriler taşınacaksa eşleştirme, temizleme ve mutabakat kuralları da geliştirme öncesinde tanımlanmalıdır.

Somut çıktı: Veri sahipliği tablosu, veri sözleşmeleri ve gerekiyorsa veri taşıma planı.

7. Entegrasyonlar başarısız olduğunda sistem nasıl davranacak?

Entegrasyon tasarımı, başarılı isteğin cevabıyla tamamlanmaz. Zaman aşımı, kısmi başarı ve tekrar deneme davranışı da tasarlanmalıdır.

Örnek vakada: Portal ERP’ye sipariş gönderir. ERP siparişi oluşturur fakat cevap ağ bağlantısı nedeniyle portala ulaşmaz. Kullanıcı yeniden denediğinde ikinci bir sipariş oluşabilir.

Bu senaryo için şu kararlar gerekir:

  • Aynı işlem tekrarlandığında mükerrer kayıt nasıl önlenecek?
  • Sonucu belirsiz işlemler nasıl sorgulanacak?
  • Hangi hatalar otomatik tekrar denemeye uygun?
  • Çözülemeyen işlemler hangi operasyon ekranına düşecek?

İdempotency anahtarı kullanmak ancak alıcı tarafın bu anahtarı doğru işlemesiyle işe yarar. Entegrasyonun gerçek yetenekleri doğrulanmalıdır.

Somut çıktı: Hata senaryoları, tekrar deneme kuralları ve mutabakat mekanizması.

8. Mimariyi hangi somut gereksinimler belirliyor?

Teknoloji seçimine “Mikroservis mi kullanalım?” sorusuyla başlamak, problemi erken daraltır.

Önce beklenen yük, gecikme toleransı, erişilebilirlik ihtiyacı, ekip büyüklüğü ve operasyon kapasitesi belirlenmelidir.

Örnek vakada: Küçük bir ekibin geliştireceği portal için modüler bir monolit uygun bir başlangıç olabilir. Bağımsız ölçekleme veya dağıtım gerektiren belirgin bileşenler varsa farklı bir yaklaşım değerlendirilebilir.

“Hızlı çalışmalı” yerine, “Ürün arama isteğinin yüzde 95’i, tanımlı yük ve veri büyüklüğünde 500 milisaniye içinde tamamlanmalı” gibi sınanabilir gereksinimler yazılmalıdır.

Somut çıktı: Ölçülebilir kalite gereksinimleri ve gerekçeleriyle kaydedilmiş mimari kararlar.

9. Güvenlik ve yetkilendirme iş akışına nasıl yerleşecek?

Giriş ekranının bulunması, sistemin güvenli olduğu anlamına gelmez. Asıl soru, giriş yapan kullanıcının hangi kaynak üzerinde hangi işlemi yapabileceğidir.

Örnek vakada: Bir bayi, başka bayinin sipariş numarasını tahmin ederek sipariş detayına erişememelidir. Yetki denetimi arayüzdeki butonları gizlemekle sınırlı kalmamalı; sunucuda her ilgili işlem için uygulanmalıdır.

Özellikle şu alanlar netleştirilmelidir:

  • Bayiler arasında veri ayrımı.
  • Ayrıcalıklı kullanıcı işlemleri.
  • Oturum ve erişim yönetimi.
  • Hassas bilgilerin kayıtlara yazılması.
  • Denetim izleri ve veri saklama ihtiyaçları.

Somut çıktı: Tehdit modeli, yetkilendirme kuralları ve doğrulanabilir güvenlik kabul kriterleri.

10. Sistemin doğru çalıştığını nasıl kanıtlayacağız?

Test yaklaşımı, geliştirme tamamlandıktan sonra eklenen bir aşama olmamalıdır. Kritik iş kuralları, kabul kriterleriyle birlikte tanımlanmalıdır.

Örnek vakada: En önemli doğrulamalardan biri, ERP’den cevap alınamayan bir siparişin tekrar gönderildiğinde çift kayıt oluşturmamasıdır.

Diğer kritik senaryolar; fiyat değişikliği, yetkisiz erişim, bağlantı kesintisi ve veri taşıma sonrası tutarlılık olabilir.

Her davranışı uçtan uca test etmek yerine iş kuralları, entegrasyon sözleşmeleri ve temel kullanıcı yolculukları uygun seviyelerde doğrulanmalıdır. Test ortamının gerçek ortamdan farklı olduğu noktalar da açıkça kaydedilmelidir.

Somut çıktı: Risklere göre önceliklendirilmiş test planı ve sürüm kabul kriterleri.

11. Yayına geçiş, izleme ve geri dönüş nasıl yapılacak?

“Sunucuya yükledik” ile “kullanıma hazır” aynı anlama gelmez.

Örnek vakada: Portal önce sınırlı sayıda bayiyle açılabilir. Sipariş başarı oranı, ERP aktarım gecikmesi, bekleyen işlem sayısı ve manuel müdahale ihtiyacı izlenebilir.

Yayına geçişten önce şu konular açıklığa kavuşturulmalıdır:

  • Hangi eşik aşılırsa dağıtım durdurulacak?
  • Sorun yaşandığında kim müdahale edecek?
  • Bayiler geçici olarak nasıl sipariş verecek?
  • Veri tabanı değişiklikleri önceki sürümle uyumlu mu?
  • Yeni sürümde oluşan veriler geri dönüşte nasıl korunacak?

Kod sürümünü geri almak, gerçekleşmiş iş işlemlerini otomatik olarak geri almaz. Plan bu ayrımı kapsamalıdır.

Somut çıktı: Aşamalı yayın planı, izleme göstergeleri ve uygulanabilir geri dönüş prosedürü.

12. Toplam maliyet, karar yetkisi ve bakım sorumluluğu net mi?

Bir yazılım projesine başlamadan önce yalnızca geliştirme bedelini hesaplamak, yatırımın önemli bir bölümünü görünmez bırakır.

Barındırma, lisanslar, izleme, destek, güvenlik güncellemeleri, veri taşıma ve kullanıcı eğitimi de toplam maliyete dahildir.

Örnek vakada: ERP sağlayıcısının entegrasyon desteği veya test ortamı erişimi, hem maliyeti hem takvimi etkileyebilir. Bu bağımlılıkların kimin sorumluluğunda olduğu belirlenmelidir.

Ayrıca kapsam anlaşmazlıklarını kimin çözeceği, iş kabulünü kimin vereceği ve yayından sonra sistemi kimin yöneteceği açık olmalıdır. Tahminler de belirsizlikler saklanmadan, varsayımlarıyla birlikte sunulmalıdır.

Somut çıktı: Toplam sahip olma maliyeti tahmini, sorumluluk matrisi ve bakım planı.

Vaka analizi: Bu cevaplar proje planını nasıl değiştirir?

Örnek şirketin ilk talebi “ERP’ye bağlı bir bayi portalı” idi. Sorular yanıtlandığında daha uygulanabilir bir plan ortaya çıkar:

İlk yaklaşımSorular sonrası karar
Ekran tasarımlarından başlamakÖnce ERP’de sipariş oluşturmayı doğrulamak
Tüm bayilere aynı anda açılmakSınırlı bir bayi grubuyla pilot yapmak
Sipariş hızını başarı saymakHızla birlikte hata oranını ve benimsemeyi ölçmek
Hata alan isteği yeniden göndermekSonucu belirsiz işlemi sorgulamak ve mükerrer kaydı önlemek
Geliştirme ücretini bütçe kabul etmekEntegrasyon, işletme ve bakım maliyetlerini dahil etmek

Bunlar henüz elde edilmiş proje sonuçları değildir. Geliştirme öncesinde alınabilecek kararları gösterir. Etkileri, pilot kullanımda toplanan verilerle değerlendirilmelidir.

Geliştirmeye başlama kararı nasıl verilmeli?

Bir yazılım projesine başlamadan önce bütün belirsizlikleri ortadan kaldırmak mümkün değildir. Ancak yatırım kararını değiştirebilecek varsayımlar sınanmalı, kritik risklerin sorumluları belirlenmeli ve ilk sürümün başarı koşulları yazılmalıdır.

Başlangıç toplantısında şu üç belgeyi yan yana koyun: problem ve başarı tanımı, ilk sürüm kapsamı, risk ve doğrulama planı. Birbirleriyle çelişiyorlarsa geliştirmeye geçmeden önce bu çelişkiyi çözün.

Ekibiniz bu 12 soruya somut cevaplar verebiliyorsa, teknoloji seçimini ve teslimat planını değerlendirmek için sağlam bir zemine sahipsiniz.